I. GİRİŞ

Akıllı cep telefonu diye tabir edilen cihazlar, bilindiği insanların hem iletişim aracı hem de bilgi belge transferi, internet erişimi gibi daha birçok alanda kullandıkları cihazlardır. Teknolojinin ilerlemesiyle bu cihazların kullanım alanları da gün geçtikçe ilerlemektedir. Nitekim cep telefonlarının sürekli olarak daha yetenekli ve akıllı hale gelmekle kalmayacağı, bilgisayar ve tüketici elektroniğine ilişkin diğer cihazların birleşeceği öngörülmektedir1.

Telekomünikasyon şirketlerinin borçlu kitlesinin büyük bir kısmını oluşturanların cep telefonu kullanıcıları olduğu sabittir. Bu durumda söz konusu borçları en hızlı ve en az masrafla ile tahsil edebilmek için klasik icra tahsili yöntemlerinden farklı yollar aranmalıdır. Hukuk kuralları çerçevesinde teoride uygulanması mümkün olarak görünen “akıllı cep telefonlarının fiili haciz yapılmaksızın bloke edilmesi” yöntemi akıllara gelmektedir. Hepimizin hayatında önemli rol oynayan ve toplum büyük bir kesimi tarafından aktif olarak kullanılan akıllı cep telefonlarının borç sebebiyle bloke edilmesinin muhtemel olumlu ve olumsuz yönlerini ele alacağız.

II. AKILLI CEP TELEFONLARI VE HUKUK

Ulusal hukukumuz içerinde akıllı cep telefonun net olarak bir tanımı bulunmamakla birlikte; cep telefonunun sağladığı klasik özelliklere, bilgisayar dünyasının bir ürünü olan PDA’lerin özelliklerinin de eklenmesiyle tasarlanan gelişmiş mobil iletişim cihazıdır2 şeklinde yapılabilir. Ancak toplumun bu cihazları kullanım şeklinden yola çıkıldığında söz konusu bu tanım yeterli gelmemektedir. Şöyle ki; cep telefonu, “sürekli, hafif sıklet sıradan bir iletişimi destekleyen, üste oturan, mahrem sosyo-teknolojik bir bağdır, bir kişisel cihaz” olarak tanımlanabilmektedir3.

Gelişen iletişim teknolojileri, hukuk bilim dalının ve kanunların hem ulusal hem de uluslararası mevzuatta kendini geliştirmesine neden olmuştur. Dinamik bir bilim olan “hukuk” günümüz gelişmelerine ayak uydurmak için aktif bir şekilde gerek doktrin gerekse kanun koyucular tarafından güncellenmektedir. Örneğin 765 sayılı mülga Türk Ceza Kanunu’na bilişim ile ilgili maddeler eklenmiştir (eTCK md. 525/a vd). Sonradan yeni kanun düzenlemesiyle hem mevcut durumlar hem de teknolojik gelişmeler neticesinde oluşması muhtemel durumları kapsayacak şekilde düzenlenmiştir. Yeni kanundan örnek vermek gerekirse, TCK md. 158/f de dolandırıcılık suçuna suçu bilişim teknolojileri açısından değerlendirilmiştir. Bunun yanında bilişim teknolojilerine has suçlar TCK md. 243-246 arasında düzenlenmiştir.

Ceza Hukuku kapsamı dışında incelendiğinde, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda “belge” kavramının tanımı yapılırken elektronik ortamdaki belgeler de bu tanımın içerisine dâhil edilmiştir (HMK md. 199).

İcra İflas Hukuku kapsamında “cep telefonları” ele alındığında menkul mallar arasında değerlendirileceği sabittir. Netice itibariyle menkul mal kavaramı; taşınabilir niteliğe sahip, ekonomik kıymet ifade eden ve paraya çevrilmesi ya da parayla ifade edilmesi mümkün olan kıymetli materyalleri ifade etmektedir. Cep telefonlarının günümüzde bir kıymet ifade ettiği ve değerlerinin oldukça yüksek olduğu ekonomik bir realitedir.

III. YÖNTEM İLE AMAÇLANAN NEDİR?

Makale içeriğinde belirtilen yöntemi açıklamak gerekirse, nüfusun büyük bir çoğunluğu tarafından kullanılan akıllı cep telefonları âdete insanlar ile manevi bağ sabittir. Söz konusu bu cihazların sahipleri tarafından kullanımlarının kısıtlanması miktar itibarıyla az olan borçlarını kapatmaları durumunda bırakacaktır.

Bu yöntem ile amaçlanan; borçlu aleyhinde yapılan icra takibinin kesinleşmesinden sonra Devlet Kurumları aracılığı ile borçlunun sahip olduğu akıllı cep telefonunun fiili haciz yapılmaksızın iletişiminin blokelenmesidir. İletişime kapanan cep telefonunu tekrardan kullanmak isteyen kişinin cep telefonu değeri ile kıyasla az olan borcunu kapatmaya yönelmesi hayatın olağan akışına uygun olacaktır.

IV. AKLA GELEBİLECEK RİSK NOTALARI VE ÇÖZÜMLERİ

Cep telefonlarının menkul mal olduğu ve kıymetli oldukları İİK açısından haciz edilmesi için yeterlidir. Ancak söz konusu bu menkul malların haczinde risk unsuru taşıyan noktalar bulunmaktadır. Bu noktaları sıralamak gerekirse;

1. İcra İflas Kanunu Madde 82 - Haczi Caiz Olmayan Mallar ve Haklar “Şahsi Eşya Kavramı”

Akıllı cep telefonları kişilerin gündelik hayatlarında ve iş hayatlarında aktif olarak kullanılan cihazlardandır ve kişilerin özel hayatlarının bir parçası olduğu düşünülebilir. Bu sebeple ilgili kanun maddesi kapsamında haczi caiz olmayan mallar arasında gösterilebileceği akla gelmektedir. Ancak bu tez iki farklı açıdan çürütülmektedir.

Bunlardan birincisi yine İİK md. 82 (Ek fıkra: 2/7/2012-6352/16 md.) “Birinci fıkranın (2), (4), (7) ve (12) numaralı bentlerinde sayılan malların kıymetinin fazla olması durumunda, bedelinden haline münasip bir kısmı, ihtiyacını karşılayabilmesi amacıyla borçluya bırakılmak üzere haczedilerek satılır” şeklindeki kanun maddesi içerisinde çürütülmektedir. Şöyle ki, söz konusu malların kıymetlerinin fazla olması durumunda alacağı karşılayacak kadarı için hacizleri caiz kılınmıştır. Yukarıda ifade edildiği üzere akıllı cep telefonları değerleri mallardır. Aynı işlevi yerine getirebilecek daha az değerde birçok alternatif bulunmaktadır.

İkinci olarak, bizim makale konusu eylem bir fiili haciz olmayıp, borçlunun elinden sahip olduğu akıllı cep telefonunu almak ve akabinde bu malı satış sürecine sokmak gibi bir amaç içermemektedir. Amaçlanan eylem Devlet Kurumları aracılığı ile borçlunun telefonunun iletişime kapatılması (bloke edilmesi) ile kullanımının ve/veya elden çıkarılmasının engellenmesidir. İletişime kapatılan (bloke edilen) akıllı cep telefonu ile görüşme yapılamayacaktır ancak diğer tüm özellikleri kullanılabilir durumda olacaktır. Bu şekilde akıllı cep telefonun değerinden çok daha düşük olan borç miktarının ödenmesinin sağlanması hedeflenmektedir.

2. Anaysa Madde 20 – Özel Hayatın Gizliliği

İlgili madde de “herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz” ifadeleri yer almaktadır. Akıllı cep telefonlarının işlevleri ele alındığında, şahısların özel hayatlarına ilgili olarak akıllı cep telefonlarının içerisinde özel hayata ilişkin fotoğraflar, yazılar vb. nitelikte bilgilerin bulunması yüksek ihtimaldir.

Bunu destekleyici nitelikte ABD Federal Yüksek Mahkemesince Riley v. California davasında emsal bir karar verilmiştir. İşbu karara göre, cep telefonunun içerisindeki verilerin incelenmesi mahkeme kararına bağlıdır. Mahkeme kararı olmaksızın bu verilerin kolluk kuvvetli tarafından incelenmesi mümkün değildir4. Mahkeme bu kararı ile akıllı cep telefonlarının sadece iletişimi sağlayan bir cihaz olmadığını aynı zamanda da kişisel verileri içeren bir cihaz haline geldiğini kabul etmiştir. Ancak bu kabule ek olarak; “… teknolojisinin böyle bilgileri kişinin elinde taşımaya imkan vermesi, onların Kurucu Babaların uğruna dövüştüğü değerleri korumaya daha az layık olduğunu göstermez5…” şeklinde istisna tanımıştır. Bu kararı hukuk çerçevesinde ele aldığımızda, kamu yararı gözetildiğinde kişisel verilerin incelenebileceği anlamı çıkarılmaktadır.

Ülkemizde de mahkeme kararı olduğunda akıllı cep telefonlarının, Mahkemelerin atadığı bilirkişilerce incelenerek raporlanmasında herhangi bir hukuka aykırılık bulunmamaktadır.

Ancak söz konusu durum eldeki yazı amacı bakımından herhangi bir risk içermemektedir. Amaçlanan borçlunun kişisel verilerinin olduğu cihazı muhafaza altına almak değildir. Cihaz borçlunun elinde kalacağından ötürü her türlü kişisel veri de güvende olacaktır. Bloke edilen cep telefonlarının içerisindeki veriler her türlü tehlikeden uzakta yine borçlunun elinde olacaktır. Tekrardan belirtmek gerekirse borçlu akıllı cep telefonun sadece telefon olma özelliğini kullanamayacaktır, geri kalan özellikleri aktif olacaktır. Bu sebeple özel hayatın gizliliğine müdahale de söz konusu olmayacaktır.

3. Anayasa Madde 22 – Haberleşme Özgürlüğü

Madde içeriğine bakıldığında; “Herkes haberleşme hürriyetine sahiptir. Haberleşmenin gizliliği esastır” hükmünü içermektedir. Söz konusu madde cep telefonlarının bloke edilmesi bakımından en ufak bir risk dahi içermemektedir. Bilindiği üzere haberleşme, servis sağlayıcıları bakımından kullanıcılara verilen “sim kart” aracılığı ile sağlanmaktadır. Uygulanması önerilen yöntemde borçluya ait sim karta kesinlikle herhangi bir bloke ve/veya müdahale söz konusu değildir. Borçlunun cep telefonu bloke edildikten sonra borçlu sim kartını herhangi bir başka cep telefonuna takarak kullanmaya devam edecektir. Akıllı cep telefonu bloke edilen borçlu herhangi bir servis sağlayıcısının sim kartı takarak o telefonu kullanamayacaktır. Bu şekilde de haberleşme özgürlüğüne herhangi bir kısıtlama getirilmemiş olacaktır.

4. İcra İflas Kanunu Madde 82/3 – Lüzumlu Eşya

İlgili Madde metninde; “Para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler hariç olmak üzere, borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireyleri için lüzumlu eşya; aynı amaçla kullanılan eşyanın birden fazla olması durumunda bunlardan biri… haczedilemez” ifadeleri yer almaktadır6.

Burada hangi malların haczedilemez olarak değerlendirileceği sorusu gündeme gelmektedir. Bu husus İİK md. 82/son hükmünde icra müdürünün yetkisine bırakılmıştır. Bu noktada Ankara İcra Müdürlükleri ile yapılan şifahi görüşmelerde, bu husus değerlendirilirken akıllı cep telefonunun piyasa değerinin kıstas olarak kullanıldığı öğrenilmiştir. Yeniden açıklamak gerekirse bloke edilen cep telefonu borçlunun elinden alınmayacağı ve satış işlemine konu edilmeyeceği değerlendirildiğinde bu husus tamamen risk dışında kalmaktadır. Biz borçlunun akıllı cep telefonunu bloke ederek miktar bakımından düşük olan borcunu ödemesi konusunda zorlayıcı bir etken oluşturma çabası içerisindeyiz.

V. YÖNTEMİN UYGULANMA ŞEKLİ

Tamamen resmi kurumlar aracılığı ile müzekkere yazılması esası ile uygulama yapılacaktır. Borçlu aleyhine yapılan icra takibi yasal süreler geçip kesinleştikten sonra öncelikle icra müdürlüğünden Bilgi Teknolojileri ve İletişimin Kurumuna (BTK) müzekkere yazılması talep edilecektir. Müzekkerenin içeriği kısaca borçlunun hakkında kesinleşen bir icra takibi olduğu ve borçlunun TC Kimlik Numarası ile eşleşen bir IMEI numarası bulunup bulunmadığı sorulacaktır, şayet eşleşen bir IMEI numarası bulunması durumunda söz konusu akıllı cep telefonuna BLOKE konulması istenilecektir.

Akıllı cep telefonlarına bloke konulmasından kasıt, cep telefonun sadece IMEI numarasına sahip cihaz için iletişime kapatılmasını ifade etmektedir.

BTK’nın IMEI numarası üzerinden akıllı cep telefonuna bloke koyabildiği kurumun kendi açıklamaları ile de sabittir7. Bu durumun İcra İflas Kanunu çerçevesinde uygulanmasında herhangi bir yasal engel bulunmamaktadır.

VI. SONUÇ

Uygulama açısından düşünüldüğünde borç miktarı belli bir sınırın üzerinde olan borçlar için araç haczi, fiili haciz, taşınmaz haczi, maaş haczi, bankalara müzekkere yazılması gibi klasik icra yöntemleri işlevsel olabilmektedir. Ancak belli bir sınırın altında kalan borç miktarları için bu yöntemleri uygulamak masraf miktarını arttırmakta ve neredeyse asıl alacak kadar hatta daha fazla masraf yapılmasını gerektirmektedir. Düşük miktarlı borçların kapatılmasında tamamen borçlu inisiyatifinde olunması söz konusu borçların tahsil edilmesini neredeyse imkânsız hale getirmektedir.

Önerilen yöntem izlenirse düşük miktarlı borçları ödemek için minimum masraf ile maksimum fayda sağlanacağı aşikârdır. Bu şekilde borçlulara borçlarını ödemeleri için zorlayıcı bir etken sağlanmış olacaktır. Fayda – maliyet dengesi bakımından da son derece verimli olan bu yöntemin uygulanmasında hukuken herhangi bir engel bulunmamaktadır.

Uygulama olarak bankada bulunan hesaba bloke konulmasıyla ve vergi dairelerince konulan e-hacizle paralellik gösteren bu yöntemin düşük miktarlı borçların seri şekilde tahsil edilmesini sağlayacağı kanısındayız.

Dipnotlar

  1. Pei Zheng/Ni Lionel, Smart Phone and Next Generation Mobile Computing, 2006, s. 6-7.

    ↩
  2. https://tr.0wikipedia.org/index.php?q=aHR0cHM6Ly90ci53aWtpcGVkaWEub3JnL3dpa2kvQWvEsWxsxLFfdGVsZWZvbg

    ↩
  3. Mizuko Ito, Personal, Portable, Pedestrian Mobile Phones in Japanese Life; Ed. Mizuko Ito/Daisuke Okabe/Misa Matsuda, Londra, 2005, s. 1.

    ↩
  4. Riley v. California, s. 11.

    ↩
  5. Riley v. California, s. 28.

    ↩
  6. İİK da 02.07.2012 tarihinde yapılan değişiklik kapsamında “ev eşyası” kavramı değiştirilerek “lüzumlu eşya” kavramı haline getirilmiştir. Bu sebeple akıllı cep telefonlarının da bu kavram içerisinde değerlendirilebileceğini düşünüyoruz.

    ↩
  7. BTK tarafından yapılan açıklamada şu şekildedir: Rızası dışında cep telefonu elinden çıkan vatandaşların cep telefonlarını iletişime kapattırabilmesi için Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu bünyesinde kurulmuş 7 gün 24 saat hizmet veren 0312 294 94 94 numaralı telefondan Bilgi ve İhbar Merkezini araması gerekiyor.

    Merkeze IMEI numaranızı, kimlik bilgilerinizi ve telefonunuzu en son kullandığınız zamanı bildirmeniz halinde verdiğiniz bilgilerin doğrulanması durumunda telefonunuz siyah listeye alınıyor. Böylece iletişime kapattırılan cihazın bir başkasına ait SİM kart takılarak kullanılması engelleniyor.

    Bilgi ve İhbar Merkezine ihbar edilen telefonlara kapatılma öncesinde cihazın çalıntı olduğu ve cihazın en yakın kolluk kuvvetine teslim edilmesi yönünde yasal uyarı SMS’i gönderiliyor.

    ↩